Meredith Monk, pionier en totaalkunstenaar

Terug naar de uitzending
 

 


Meredith Monk‘‘In onze cultuur is het gebruikelijk om een ervaring te beschrijven, terwijl ik er liever middenin ga staan’, zegt de componiste Meredith Monk in het portret dat regisseur Babeth Vanloo van haar maakte. Paradoxaal genoeg geeft ze daarmee een uitstekende omschrijving van haar eigen werk: een totaalervaring, waarin de zintuigen en intuïtie een belangrijker rol spelen dan het verstand.

Inner VoiceSamen met Laurie Anderson en Pauline Oliveros behoort Meredith Monk tot de vrouwelijke pioniers die de Amerikaanse muziek een gezicht hebben gegeven. Afkomstig uit een muzikale familie en getraind aan het Sarah Lawrence College, trok ze begin jaren zestig vooral de aandacht als danser en choreograaf. In haar soloperformances in hartje Manhattan kwamen beweging, beeld en stem samen. Ze heeft muziek altijd als haar moedertaal beschouwd en ging al vroeg op zoek naar andere manieren van stemgebruik: ‘Ik wilde mijn stem laten bewegen, zoals het lichaam beweegt’, zegt ze achteraf. En zo ging ze op zoek naar ‘extended’ vocale technieken, gebaseerd op eigen experimenten of ontleend aan de volksmuziek. Fluisteren, hijgen, hikjes, gilletjes – alles was geoorloofd in de speurtocht naar haar eigen stem.
Overigens viel deze nieuwsgierigheid in de vruchtbare bodem van de jaren zestig. ‘Het was de alles-is-mogelijk-tijd’, zegt ze in Inner Voice, refererend aan de Fluxus-beweging die in de traditie van Dada alle gevestigde waarden op de kop wilde zetten. Met haar sterke persoonlijkheid gaf Monk ook zelf vorm aan de tijdsgeest: in 1968 richtte ze The House op, een gezelschap dat zich toelegde op interdisciplinaire performances. Tien jaar later gevolgd door een eigen muziekensemble – Meredith Monk and Vocal Ensemble, om haar muzikale klankstructuren en expressievormen verder uit te breiden. Na drie eerdere albums volgde in 1981 de opname van Dolmen Music, haar eerste plaat onder het label ECM. In de jaren tachtig regisseerde multi-talent Monk twee bekroonde films: Ellis Island (1981) en Book of Days (1988).

In de documentaire Inner Voice wordt duidelijk dat de dood van haar partner Mieke van Hoek in 2002 – na 22 jaar samenzijn – een breekpunt in haar leven is geweest. In een gesprek met de zenleraar Daido Loori Roshi van het Zen Mountain Monastery vertelt ze hoe ze dwars door de angst heen is gegaan; en dácht dat ze nu alles wist over angst, totdat ze zelf oog in oog met de dood stond toen haar paard op hol dreigde te slaan. De gestileerde expressie van deze ervaring komt in de film prachtig tot uitdrukking in een recente uitvoering van Scared Song, waarin ze zichzelf begeleidt op piano.

Haar kennismaking met het boeddhisme heeft ze te danken aan haar vriendin Lanny Harrison, die oorspronkelijk deel uitmaakte van The House en die haar introduceerde in het onderricht van Chögyam Trungpa Rinpoche. Sinds 1975 geeft Monk zelf onderricht aan het Naropa Institute in Colorado en is ze lid van de Boeddhistische Shambhala-sangha. Tijdens het World Festival of Sacred Music in Los Angeles in 1999 trad ze op voor de Dalai Lama met Vocal Offering. Inmiddels is ze leerling van Pema Chödrön, een westerse vrouw die in de Tibetaanse boeddhistische traditie staat. En wie de solomuziek van Meredith Monk kent, begrijpt dat haar pure, authentieke, ongepolijste stemgeluid een reflectie is van haar zoektocht naar haar ‘innerlijke stem’ die ook als Boeddha-natuur kan worden omschreven. Werk voor grotere bezetting komt in de documentaire uitgebreid in beeld tijdens Songs of Ascension, een even spectaculair als poëtisch locatiestuk dat opgevoerd werd in het Walker Art Center in Minneapolis en daarna in samenwerking met Ann Hamilton in het Tower project in California.

Jarenlang heeft Monk vooral voor haar ‘eigen’ performers geschreven, maar in 2003 ging het orkestwerk Possible Sky in première, gecomponeerd in opdracht van de New World Symphony onder leiding van Michael Tilson Thomas. Gevolgd door een opdracht van het Kronos Quartet, getiteld Stringsongs. Daarmee trad Monk buiten de wereld van de Amerikaanse avantgarde, waarmee haar naam zo nauw is verbonden. En dat haar invloed verder strekt bleek ook tijdens een concert in 2005 in Carnegie Hall ter ere van haar veertigjarig jubileum als kunstenaar waar zo uiteenlopende musici optraden als Björk, DJ Spooky, John Zorn, The Bang on a Can All-Stars en het Pacific Mozart Ensemble.

Jacqueline Oskamp